Sofistler
Eyl羹l 24, 2007
Sofistler
Antik癟a felsefesinin modem tarih癟ileri hakl覺 olarak M.. 5. Y羹zy覺lda bir Grek ayd覺nlanma 癟a覺ndan s繹z ederler. Bizler bu ayd覺nlanmadan, bir 癟a覺n 繹nde gelen bilgelerinin insan d羹羹ncesini atalardan miras kalan g繹r羹lerin ve g繹reneklerin egemenliinden kurtarmak ve gelenek kar覺s覺nda, 繹zellikle de dinsel alanda ba覺ms覺z k覺lmak i癟in g繹sterdikleri bilin癟li 癟abalar覺 anl覺yoruz … Akl覺n, 繹zg羹n d羹羹ncenin mitsel tasar覺m tarz覺ndan bu ba覺ms覺zl覺覺, doa olaylar覺 kar覺s覺nda daha 6. Y羹z y覺l sonra d羹羹n羹rlerince benimsenen saf akla dayal覺 bu eletirel d羹羹nce 5. Y羹zy覺lda 繹zellikle insan d羹nyas覺na y繹nelmitir.
5. Y羹zy覺l覺n ikinci yar覺s覺nda da Grek d羹nyas覺n覺n ileri b繹lgelerinde (襤onya, Atina ve Grek egemenliindeki Bat覺da) ulusun yaam覺na giderek hakim olan, felsefenin gelimesi i癟in de belirleyici bir 繹nem ta覺yacak bir g羹癟 durumuna gelmitir. 襤lk Grek tarih yaz覺m覺nda ve yer yer Hippokratesin eserlerinde 繹nemli belgeler halinde g繹r羹len bu d羹羹nsel hareket ancak 5. Y羹zy覺l覺n ikinci yar覺s覺nda Sofizm denen ak覺m vas覺tas覺yla her eye egemen bir g羹癟 durumuna gelecektir. Antik felsefenin modern tarih癟ileri, antik felsefenin ikinci evresine hakl覺 olarak Sofizmle balarlar, 癟羹nk羹 bu o g羹ne kadarki gelimenin basit bir devam覺 deildir, deyim yerindeyse tamamen yeni bir balang覺癟t覺r. Eduard Meyer in (IV 249) 繹zg羹n tarihsel bir sag繹r羹yle dedii gibi: Bu sorunlar felsefi temele dayal覺 organik bir ilerleme nedeniyle meydana 癟覺kmam覺t覺r, tersine bu ilerleme, ulusun manevi gelimesi taraf覺ndan eski y繹n羹n羹 terketmeye ve arat覺r覺lmalar覺na bal覺 olduu halde uzmanlarca bu g羹ne kadar 羹zerinde tart覺覺lmayan sorunlara y繹nelmeye zorlanm覺t覺r. Son g羹nlerde Werner Jaegerin de (Paideia 378) isabetle belirttii gibi: Sofizm bilimsel bir hareket deil, y繹n羹 deien yaamsal 癟覺karlar nedeniyle, 繹zellikle de ekonomi ile devletin yap覺s覺nda meydana gelen deiikliklerden doan pedagojik ye sosyal sorunlar nedeniyle … bilimin istila edilmesidir. Demek ki bu ak覺m, ileride 襤onya biliminin etiksel-sosyal ve 繹zellikle etiksel-siyasal y繹nden gelimesini 繹nemli 繹l癟羹de etkileyecei halde, balang覺癟ta adeta bilimi yerinden eder gibi bir izlenim b覺rakm覺t覺r. Sofizmin dou nedenleri aras覺nda Atina demokrasisinin tamamen yeni t羹rden bir eitime, bir pedagojiye duyduu pratik gereksinimin ger癟ek belirleyici ne den olmas覺 bu durumla uyum salamaktad覺r, 癟羹nk羹 soylular d繹neminin bu konudaki eski gereksinimleri, Pers savalar覺n覺n sona ermesinden bu yana deien yaamsal taleplerin kar覺lanmas覺na art覺k yetmiyordu. Bu y羹zden, eskiye bal覺 kalanlar覺n t羹m direnilerine kar覺n, tamamen yeni bir eitim ideali domu ve bu gereksinimi kar覺layan, bu ideali 繹retileriyle
daha dorusu Paideialar覺yla, yani kurama dayal覺 繹retileriyle, man eitimle akl覺 temel alarak ger癟ekletirmek isteyen insanlar sahneye 癟覺kmakta gecikmemitir. Aret矇 (se癟kin yurttalar覺 癟n.) yeni, yani etiksel-siyasal anlamda bi lin癟li olarak yetitirme sorumluluunu 羹stlenen bu insanlar kendilerine sofistler, yani bilgelik 繹retmenleri ad覺n覺 vermiler, uzak yak覺n her yerden gelerek Attikan覺n bakenti Atinada toplanm覺lar, b繹ylece kenti, Perikles Atinas覺n覺n soylu gen癟leri taraf覺ndan heyecanla kar覺lanan geni manevi bir hareketin de odak noktas覺 durumuna getirmilerdir.
Aristotelesin fizik癟iler diye tan覺mlad覺覺, zamansal olarak kendilerinden 繹nceki Grek doa filozoflar覺 ile bu sofistler aras覺nda k繹kl羹 farklar vard覺r: Doa filozoflar覺 d羹羹ncelerini tamamen ya da neredeyse s覺rf doa (physis), yani makro-kozmos 羹zerinde toplar ve toplumsal yaam覺n sorunlar覺na s覺rt 癟evirirken, sofistlerin spek羹lasyonlar覺n覺n merkezinde idrak eden ve davranan varl覺k olarak insan yer al覺yordu. Sofizmden 繹nceki b羹y羹k Grek d羹羹n羹rlerinin ilk ve son hedefleri saf hakikati idrak etmek, yani g繹ky羹z羹nde, doada olup bitenlerin ger癟ek nedensel balamlar覺n覺 arat覺rmakken, sofistlerin spek羹lasyonlar覺n覺n nesnesini, birey olarak ve dahas覺 toplum 羹yesi, yani toplumsal varl覺k olarak insan ve de onun biricik, bilin癟li hedefi Paideia, yani. 繹zg羹n anlamda, eitim olutur maktad覺r; bu ise a癟覺k癟a hedef olarak belirlenen ve ulamaya 癟al覺覺lan insan覺n manevi y繹nden bi癟imlendirilmesidir, ki sofistler bunun m羹mk羹n olduuna kesinkes inanmaktayd覺lar. Bu y羹zden sofistler hem pedagojinin kurucusu ki bu, onlar覺n tarihsel etkileri 繹nceden kestirilemeyen en b羹y羹k hizmetlerin den biridir hem de bilin癟li manevi eitim olarak paideia kavram覺n覺n yarat覺c覺s覺d覺rlar; onlar bu kavrama, ustal覺kla yerine getirdikleri pratiklerinde insan覺n manevi d羹nyas覺n覺n iki y繹n羹 ne (hem konuya ilikin organ hem de bilimsel ilke olarak) uygun s覺rf bi癟imsel ve ansiklopedik bir manevi eitim sistemi yaratarak bir yandan dilbilgisi, retorik ve diyalektik, 繹te yandan aritmetik, geometri, astronomi ve m羹zik ger癟ek bir i癟erik kazand覺rm覺lard覺r. Bunun yan覺 s覺ra en 羹nl羹 sofistlerden Protagoras, amac覺 insan覺n ruhuyla bir b羹t羹n olarak g繹zlemlenmesi, 繹zellikle de 羹yesi bulunduu toplumdaki konumu taraf覺ndan belirlenen bir 羹癟羹nc羹 eitim sistemi daha kurmutur; bu ama癟, siyasal aret矇yi insan覺n varoluuna her eyi egemenliine alan ve koullayan temel olarak devleti y繹n se癟er ekilde eitmektir. Werner Jaeger eseri Paideiada yeni bir yakla覺mla sofizmin bu y繹n羹n羹 etkileyici ekilde g繹zler 繹n羹ne sermektedir. Platonun ayn覺 adl覺 diyalounda g繹r羹ld羹羹 羹zere Protagoras 癟繹mezlerini 繹ncelikle d羹r羹st, adil birer yurt ta olarak yetitirmek ister. Jaeger sofistlerin. eitim sorununa getirdikleri 癟繹z羹mden 癟覺karak k羹lt羹r kavram覺na ve k羹lt羹r idealine nas覺l vard覺klar覺n覺 eserinde yine 癟ok a癟覺k bir ekilde betimlemektedir.
Pedagojinin kurucusu ve eitim d羹羹ncesinin, yeni bir eitim idealinin yarat覺c覺s覺 olarak sofistlerin 癟覺覺r a癟an 繹nemi, tamamen deien yaamsal g繹r羹lerin kurucusu olarak felsefe tarihi i癟in ta覺d覺覺 繹nemden ayr覺lmaz. Sorunlar aras覺ndan en 繹nemli sorun olarak insan覺 ayr覺nt覺l覺 ekilde ele almas覺 Protagoras bilgi sorununun yarat覺c覺s覺 durumuna getirmitir; Protagoras覺n 繹znelcilii ve g繹recilii, bunlara bal覺 ilkesel kukuculuu ard覺ndan gelen b羹y羹k Grek d羹羹n羹rlerini derinden etkilemitir. Sofistlerce ele al覺nan bu temel sorun, devlet ve toplumdaki din ve ahl璽k, hukuk ve t繹re gibi t羹m insani kurumlara eletirel bir g繹zle bak覺lmas覺na, buna bal覺 olarak her eyi kapsayan bir g繹recilikin ve tarihselcilikin douuna yol a癟acak olan, k羹lt羹r羹n balang覺c覺 hakk覺nda spek羹lasyonlarda bulunmalar覺na da neden olmutur. Bu g繹recilik gen癟 sofistler kua覺nda 繹zellikle etik ve din alanlar覺na ge癟mi, b繹ylece ge癟erli inan癟 ve davran覺 kurallar覺 temelden sars覺lm覺t覺r. Bu durumda din ve ahl璽k, zay覺f覺 g羹癟l羹den korumak i癟in ilk癟a insan覺n覺n icatlar覺ndan biri olarak g繹r羹lmekte, g羹癟l羹n羹n doal hakk覺 da giderek artan radikal bir bireycilikten dolay覺 ger癟ek efendi ahlaki diye ilan edilmektedir. te yandan gen癟 sofistler aras覺nda, o g羹ne kadar ge癟erli olan Grek d羹nya ve yaam g繹r羹羹n羹 temelden y覺kan, 繹rnein Helenler ve barbarlar, 繹zg羹rler ve k繹leler sorunu, toplumun sosyal yap覺s覺na ilikin sorunlar, (ve buna bal覺) ilk ger癟ek sosyalizm sorunu, ayr覺ca insan olarak kad覺n覺n toplumsal konumuna ilikin sorunlar kar覺s覺nda sosyal-devrimci t羹rden bir dizi d羹羹nce doup gelimitir; b羹t羹n bunlar ilk kez birer sorun olarak g繹r羹lm羹 ve 繹ne s羹r羹lm羹t羹r. 襤te yeni; 癟ok y繹nl羹 sorunlarla yorulan sofistlerin 繹zellikle b羹y羹k tarihsel 繹nemi ve yol a癟t覺klar覺 癟eitli sonu癟lar da buradan ileri gelmektedir; bu y羹zden onlar覺, Grek d羹羹n d羹nyas覺n覺n kendilerinden sonra gelmi ve kendileri nedeniyle y羹kselmi klasik d繹nemini manevi y繹nden harekete ge癟iren en 繹nemli g羹癟 diye g繹rmek gerekir.
