Yeni Platonculuk
Eyl羹l 24, 2007
Yeni Platonculuk
Kapan覺覺yla birlikte 襤lk 癟a Yunan felsefesi d繹neminin de devrini tamamlad覺覺 d羹羹n羹len, H覺ristiyanl覺覺 besledii kadar H覺ristiyanl覺ktan da etkilenmi olan, her ne kadar kurucusuad覺 襤skenderiye Okulunun kurucusu olarak da ge癟en Ammonios Sakkas say覺lsa da daha 癟ok onun 繹rencisi Plotinos un ana ilkesi t羹r羹m olan felsefe 繹retisiyle birebir an覺lan felsefe okulu.
Platon felsefesinin bir yandan Pythagoras ile Aristoteles felsefeleriyle, bir de Stoac覺 繹ret覺ler ile d繹nemin dinsel inan癟lar覺yla (繹zellikle dou dinleri ile H覺ristiyanl覺k) harmanlanmas覺yla ortaya 癟覺kan, en 繹nemli temsilcileri Plotinostan baka Porphyrios, Iamblikhos ve Proklos olan, M.S. III. y羹zy覺lda ortaya 癟覺k覺p 羹癟 y羹zy覺l kadar s羹ren d羹羹nce hareketi.
Yeni Platonculuk terimi bir yan覺yla daha 癟ok 癟oktanr覺c覺l覺覺n (paganizm) evrenin engin, mant覺ksal olarak tutarl覺 bir imgesini ve insan覺n ondaki yerini kurgulayarak, insan覺n kurtulua nas覺l ulaaca覺n覺 a癟覺klayarak insan覺n b羹t羹n tinsel arzular覺n覺 doyuracak kapsaml覺 bir dizge 羹retme yolundaki en son 癟abas覺na ifade etmektedir.
Bunun yan覺nda, Yeni Platonculuk deyiinin modern bir terim olduunu da belirtmek gerekmektedir. Yeni Platoncu olduunu s繹ylediimiz kiilerin yaln覺zca Platoncu olduklar覺 da s繹ylenebilir. Bu sav覺n ge癟erli olup olmad覺覺 ya da Yeni Platonculuun 繹zg羹n Platonculuktan k繹kten ayr覺 olup olmad覺覺 tart覺mal覺d覺r. S繹zgelimi, kimi yorumculara g繹re Yeni Platonculuk yeni bir ey s繹ylememektedir; dahas覺 gizemcilie b羹r羹nm羹 Platonculuktan 繹te bir anlam覺 ya da deeri de yoktur.
Gelgelelim, u ya da bu bi癟imde, her durumda Yeni Platoncuun ilk felsefece d羹羹ncelerle Platonculuu birletirmede baar覺l覺 olduu s繹ylenebilir. Ama simya ve b羹y羹 pratikleri dahil olmak 羹zere Eski Yunan覺n ve Dounun 癟oktanr覺c覺l覺覺n覺n pek 癟ok inanc覺, s繹yleni, kutt繹reni ve tap覺nc覺 onun i癟ine s覺zm覺, geleneksel yaradanc覺l覺k ile pop羹ler dinler dahi onda kendilerine yer bulabilmilerdir.
Felsefe tarih癟ilerinin 癟ounun g繹z羹nde Yeni Platonculuk 羹癟 d繹neme ayr覺lmaktad覺r. Birinci d繹nem Plotinos un kurduu ve daha sonra tilmizlerince yaat覺lan okuldur. Plotinos, evrenin, Platon un Parmenides diyalogundan esinlenerek, tek, her zaman her yerde olan, ak覺n bir iyinin 覺覺覺n覺n yans覺mas覺 olduunu d羹羹nm羹t羹r. Bir, yani Tanr覺, idealar d羹nyas覺n覺 yaratm覺, idealar d羹nyas覺 da kimi bedenli kimi bedensiz ruhlar覺n olumas覺na yol a癟m覺t覺r. Bu yakla覺m 羹癟l羹 bir ger癟eklik tasar覺m覺n覺 i癟ermektedir Bir, Us, Ruh ya da Tin. Her biri bir 繹ncekinin yans覺mas覺 ile olumu bir g繹r羹n羹md羹r, bu nedenle her ey kendi kendine d羹羹nen ve varolan tek ger癟ek varl覺k Bire benzemekte, ondan gelmekte ve ona d繹nmektedir. Bu 繹retiye g繹re en 羹stte her eyin nedeni ve denetleyicisi Bir bulunmaktad覺r. Onun alt覺ndaki Us kendinde b羹t羹n her eyin ideas覺n覺 ya da tasar覺m覺n覺 ta覺r ve her eyi d羹zenler. Tin ise zaman覺 oluturur ve idealar覺 ussal ilkeler olarak i癟ine al覺r. zdek (madde) ise Tinin kendini olumsuzlayarak d覺a vurmas覺d覺r, bu nedenle en aa覺 varl覺k ulam覺 繹zdektir.
Yeni Platonculukun ikinci d繹nemi ise harekete Aristoteles癟i 繹eler katan Porphyriosun tilmizi Iamblikhos ile Aidesios un kurduu Suriye Okulu d繹nemidir. Iamblikhosun 繹retisine g繹re felsefece ak覺l y羹r羹tme ile ayd覺nlan覺覺n en y羹ksek d羹zeyine ulamak olanakl覺 deildi, ayr覺ca felsefece bir t羹r sihirin yard覺m覺 gerekmekteydi. Iamblikhos Plotinosun felsefesindeki boluklar覺 doldurmak ad覺na Plotinos dizgesine skolastik 繹retiye bal覺 kalarak kutsal 羹癟lemeyi sokmutur. Ayr覺ca eski tanr覺lar覺 da bu dizgeye yerletirmeyi denemitir.
Kurucusu tam olarak belli olmamakla beraber Iamblikhosun tilmizlerince kurulmu olmas覺 olas覺 Atina Okulu ise Yeni Platonculukun 羹癟羹nc羹 d繹nemini oluturmaktad覺r. Okul pek fazla yap覺t覺 g羹n羹m羹ze kalmayan Syrianos a 繹zel bir 繹nem vermitir. Okulun yap覺tlar覺 g羹n羹m羹ze kalanlar aras覺nda en 繹nemli temsilcileri Proklos ile Damaskios tur. Proklos Tanr覺bilimin eleri ile Platonun, Tanr覺 bilimi adl覺 癟al覺malar覺nda kapsaml覺 ve dizgeli bir Yeni Platonculuk 繹rnei sunar. Yaz覺lar覺nda Yeni Platonculua i癟sel olan baz覺 temel kavramlar覺 irdeleyip bunlar覺 a癟覺klar. Proklos her eyi Birden t羹retse de, b羹t羹n ger癟eklii, ayn覺 zamanda Bir de bulunan, s覺n覺rl覺 ile s覺n覺rs覺zdan t羹retir. Birin yan覺s覺ra, Biri izleyen Birlerin varolduunu varsayar. Kapanana kadar Okulun bakanl覺覺n覺 yapan Damaskios, b羹t羹n Yeni Platonculukta varl覺覺n覺 gizli bir bi癟imde s羹rd羹ren ussal bilgi yaln覺zca parabolik olduundan ger癟ekliin hi癟bir boyutu ula覺labilir deildir sav覺n覺n en 羹st noktas覺n覺 temsil eder.
Atina Okulu, Iamblikhos un dizgesini gelitirmi, yeni varl覺k katmanlar覺 eklemi; ne var ki, onun 繹nerdii iki Bir g繹r羹羹n羹 reddetmitir. Okulun ger癟eklii dizgeletirme, kavramlar覺 nesnelletirme 癟abalar覺 sonraki d羹羹n羹rleri, 繹zellikle de Hegeli etkilemitir.
